درباره ما

تاریخ شفاهی

تاریخ شفاهی (Oral history) یکی از شیوه‌های پژوهش در تاریخ است که به شرح و شناسایی وقایع، رویدادها و حوادث تاریخی بر اساس دیدگاه‌ها، شنیده‌ها و عملکرد شاهدان، ناظران و فعالان آن ماجراها می‌پردازد. البته که تاریخ شفاهی تنها به رویدادها نمی‌پردازد بلکه تجربه‌های زیسته‌یِ انسان‌ها از طبقات اجتماعی متفاوت تا فرهنگ‌های مختلف را نیز شامل می‌شود. فرایند مصاحبه و ضبط صدا و تصویر مهم‌ترین عناصر یک پژوهش تاریخ شفاهی‌ست . در واقع عنصر اصلی در تاریخ شفاهی، مصاحبه‌گر است؛ آن‌گونه که منفعل نباشد، مصاحبه‌گر با مصاحبه شونده وارد رابطه ای دیالکتیکی شود و در فرایند خروجی و بعد از هر مصاحبه، در هر دو آنها اتفاقی رخ دهد. ناگفته پیداست که یکی از دلایل اصلی عدم اقبال به تاریخ شفاهی در ایران، عدم اهتمام کافی به این مطلب – یعنی استفاده از مصاحبه‌گران ناکارآمد – می‌باشد. مصاحبه‌گر همچون یک روان‌کاو ، زبان و نطق مصاحبه‌کننده را به بار می‌نشاند و او را از اضطراب زیسته‌ی خود رهایی می‌بخشد و آرامشی به او می‌دهد که بتواند به سخن درآید . مسئله مهم دیگر در تاریخ شفاهی حذف‌ناپذیری پرسپکتیو است. انسان از چشم‌انداز خلاصی ندارد و اساساً همین عدم امکان مرگ چشم‌انداز است که مصاحبه‌کننده و مصاحبه‌گر را در کنار هم جمع می‌کند.

تاریخ شفاهی حوزه

حوزه‌ی علمیه جریانی قدرتمند و حاضر در جهان، و برآمده از دل سنتی کهن دارای ارزش افزده‌ی بسیاری برای زیست انسان نه تنها مسلمان و ایرانی، بلکه انسان مدرن می‌باشد. این طرح فقط بر آن نیست که از علمای درجه‌ی اول در مصاحبه استفاده کند و طلبه‌های نوپا، از حوزه‌رفته‌ها تا حتی خانواده‌ها و هر قشری مانند خدمه، راننده، دوستان و .. که با این فضا در ارتباط است را نیز به هر نحوی شامل می‌شود. نکته دیگری که در تاریخ شفاهی لحاظ می‌شود بهره‌مندی از شفاهیات مستندی است که ممکن است با قرائت‌های رسمی فاصله داشته باشد.

نکته دیگر این‌که دانشمندان علوم دینی و حوزه‌های علمیه‌ی شیعه‌ی سراسر دنیا بعد از انقلاب اسلامی، وارد چالش‌ها و تجربیات منحصر به فردی شدند؛ به بسط ید رسیده و محل رجوع بیش از پیش طیف‌های گسترده‌ی مردم قرار گرفتند. اینک دیگر فقه فقط به کار منزل و عبادات و معاملات خرد نمی‌پردازد و فقیهان نیز. گستردگی حیرت‌انگیز و تنوع فرهنگی و فکری در دو عالم مسلمان و شیعه در جهان اسلامی، از فقه و فلسفه و اخباری‌گری، عرفان تا مکاتب مختلف کلامی، زمینه‌ی گفت‌وگویی آزاد و بی‌پروا را در این جهان زیسته ممکن ساخته است. به گمان ما یکی از راه‌های موثر برای حضور بیش از بیش، و همچنین زدودن پرده‌های غبار از شناخت مخاطبان در مورد حوزه‌های علمیه، تاریخ شفاهی است؛ و الزام و ضرورت این امر بر کسی پوشیده نیست.

به علت نبود نگارش‌های منسجم و نبود فرهنگ روزنوشت در جامعه علمی شیعی، این بخش از تاریخ تشیع در پرده‌ای از ابهام و در پس محاق مانده است. تا جایی که این بخش از سیره و تجربه‌های بزرگان عرصه مبارزه و جهاد و انقلاب، در تاریخ تشیع یا دیده نشده و یا به صورت کم‌رنگ آمده است. این بخش از تجربیات و دستاوردهای تبلیغی در تاریخ معاصر و با ظهور انقلاب اسلامی از اهمیت مضاعف و دو چندان برخوردار شده است.

این در حالی است که مراکز علمی-سیاسی اروپا طی سه قرن اخیر با اعزام دانشجویان و مبشران و کشیشان به اقصی نقاط عالم علاوه بر شناخت کامل و بازشناسی و زمینه‌شناسی قبلی از محیط‌های مدنظر خود، مجموعه‌ای ارزشمند را در قالب سفرنامه‌ها و یا تجربیات و مشاهدات میدانی خود بر جای نهاده‌اند. علاوه بر این در صد سال اخیر برخی بنگاه‌های رسانه‌ای و انتشاراتی به ویژه در اروپا و آمریکا بخش ویژه‌ای را برای نگارش و گردآوری تجربیات، زندگی‌نامه، شیوه‌ها و دیگر مواردی که به شخصیت‌های مهم و حوادث مؤثر مرتبط می‌شود را راه‌اندازی کرده‌اند. این فعالیت به صورت آشکار با هدف تاریخ‌نویسی جدید و تأمین محتوای معتبر و مستندسازی تاریخ دلخواه دنیای غرب اتفاق می‌افتد.

دفتر تاریخ شفاهی حوزه علمیه

دفتر تاریخ شفاهی حوزه علمیه، مجموعه‌ای مستقل و متشکل از علاقمندان مباحث حوزه و روحانیت است که ضبط و ثبت تاریخ شفاهی حوزه علمیه را بدون درنظر گرفتن مرزهای جغرافیایی و زمانی و سیاسی دنبال می‌کند. در دفتر تاریخ شفاهی حوزه علمیه، مساله‌ی حوزه و روحانیت دال مرکزی و محور همکاری با مجموعه‌های گوناگون قرار گرفته است.