شهید آیت‌الله سید محمدباقر صدر به روایت مریم برادران
مروری شتاب زده بر کتاب «نا» نوشته مریم برادران

زمان مطالعه: ۳ دقیقه

محمد حسین فروغی

اشاره

«ملاقات های عمومی و خصوصی محمد باقر رونق دیگری گرفته بود. اما شاگردان محمدباقر به چیزهایی شک کرده بودند. بین کسانی که به ملاقات او می‌آمدند کسانی بودند که زیادی دور و برش می‌پلکیدند، مثل امین سالاری که خودش را مرید نشان می‌داد و هرچند نفر که دور سید صدر می‌نشستند مدام تلفن را جابه جا می‌کرد. این را وقتی مطمئن شدند که یک روز صبح تلفن از کار افتاد..»

 کمتر از دو هفته از انتشار کتاب نا می‌گذرد؛ کتابی پیرامون زندگی و زمانه‌ی شهید سید محمد‌باقر صدر که در ۲۱۶ صفحه،  ۲۰۰۰ نسخه، و با قیمت ۲۵ هزارتومان و از سوی پژوهشگاه تخصصی شهید صدر منتشر شده است. مریم برادران که پیش از این با دو کتاب موفق و پر اقبال «اینک شوکران ۱» و «ر» قوت قلم‌اش در زندگینامه‌نویسی را ثابت کرده بود این بار جسارت بیشتری کرده و به سراغ سوژه‌ای رفته است که نه درام رابطه‌ی فرشته ملکی و منوچهر مدق را دارد و نه جذابیت‌های اطلاعاتی و امنیتی رسول حیدری را. کتاب در مورد سید محمدباقر صدر یک عالم عراقی است که عمده‌ی وقت خود را در گوشه‌ی کتابخانه‌ی شخصی‌اش می‌گذراند.

کشش شخصیت پیچیده و پنهان شهید صدر، بر تعهد درونیِ نویسنده غلبه می‌کند و خانم برادران که به خود قول داده سفارش زندگینامه‌نویسی قبول نکند‌، تحقیق و پژوهش اولیه پیرامون شهید صدر را با دو کتاب «شرح صدر» نعمانی و «ص» سید کاظم حائری آغاز و با کتاب «السیره و المسیره» ابوزید ادامه می‌دهد تا در نهایت به گفتگو با «فاطمه»، همسر محمدباقر و خواهر موسی صدر به پایان می رسد. [۱] 

کتاب به خوبی توانسته با تقاطع‌گیری‌های دقیق، روایت دراماتیک و در عین حال مستند، زندگی و زمانه ی محمد باقر صدر را روایت کند؛ هر چند به نظر می‌رسد ملاحظاتی باعث شده تا نویسنده از ورود به جزییات اختلافات موجود در حوزه نجف و خودداری کند. با این اوصاف می‌توان به جرات اعتراف کرد که در میان همه‌ی آثاری که تاکنون پیرامون زندگی شهید صدر منتشر شده است «نا» خوش‌خوان‌ترین اثر منتشر شده است. کتابی که نویسنده در آن تمام تلاش خود را برای موجز و مفیدگویی به کار بسته است. اثری که شرایط تبدیل به یک فیلم‌نامه جذاب و پر کشش را دارد.

شهید سید محمدباقر صدر

نکاتی نیز در مورد این کتاب وجود دارد:

  • نام کتاب هر چند بر اساس شیوه و سبک خانم برادران قرار است ضمن رعایت اصل غافل گیری، بار معنایی خاصی را نیز منتقل کند اما این بار انتخاب خوبی نبوده است. برای مخاطب ایرانی «نا» به معنای ماندگی و کهنگی است آن هم نه آن کهنگیِ که در شیشه بماند اربعینی بلکه پوسیدگی و کپک زدگی.
  • طرح جلد کتاب خوب نیست؛ توقع می‌رفت جمله‌ای که بر روی طرح جلد درج شده است حاویِ توضیحی درباره «نا» باشد اما بعد از آن که با دقت مورد بررسی قرار می‌گیرد و معنا از بطن خطوط ریز آن کشف می‌شود، معلوم می‌شود که پیرامون اهمیت تفکر است!
  • تعدادی اغلاط املایی و ویرایشی در کتاب وجود دارد که هر چند طبیعی است اما ای کاش وجود نداشت. بعضی از جملات عربی ترجمه ندارد.
  • هر چند بنای کتاب بر مختصر و مفید گویی است اما به نظر می‌رسد کوتاه شدن برخی از روایت‌ها خواننده را از دانستن دقایق ماجرا محروم می‌کند برای مثال ناتمام ماندن گفتگوی امام خمینی و شهید صدر درباره ی لزوم قیام یا عدم آن.
  • این کتاب حاصل تخیلات نویسنده نیست محصول تاریخ شفاهی است پس نیاز به مستندسازی دارد. ما باید آدم‌هایی که می‌شنویم را اگر می‌شود ببینیم، اما اینجا مدام باید تخیل کنیم. باید تخیل کنیم ساری را، نعمانی را، رییس دستگاه امنیتی را و بقیه را. در حالی که می‌شد ببینیم و این فرصت از خواننده دریغ شده است. حتی چند قطعه عکسی که انتخاب شده مبهم، بدون توضیح و کلی است.
  • حرف آخر این‌که در سیره‌نگاری‌ها و زندگی‌نامه‌نویسی‌های حوزوی و غیرحوزوی غالبا نقصی وجود دارد که متاسفانه در حال تبدیل شدن به یک اصل است: اصل تنزه بخشی و تقدس بخشی. به این معنا که سوژه‌ها و شخصیت‌های مورد بررسی چنان تنزه و تقدس بخشیده می‌شوند که ویژگی‌های انسانی آن‌ها به کلی حذف می‌شود و در نهایت خاصیت الگو بخشی خود را از دست می‌دهند. بی توجهی به این مساله که آدم‌های روایت‌های ما خشم دارند، بی‌حوصله می‌شوند ، خسته می‌شوند، می‌بُرند و حتی ممکن است از راه رفته پشیمان شوند، باعث می‌شود ما با آدم‌هایی ملک گونه مواجه باشیم که هیچ تطبیق و تنظیری نسبت به ما ندارند. در حالی که ارزش الگوها به این است که با وجود همه‌ی این موانع می‌مانند، می‌جنگند و نشان می‌دهند میزان «صدقوا ما عاهدوا الله علیه» شان را.

کتاب «نا» به زودی در یکی از نشست‌های دفتر تاریخ شفاهی حوزه علمیه با حضور منتقدین ادبی مورد نقد و بررسی جدی‌تر قرار خواهد گرفت.

—————————————————————————————–

[۱] کتاب به رنگ صبر که شامل خاطرات فاطمه صدر است به زودی توسط دفتر تاریخ شفاهی حوزه علمیه مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *